Celiakia przez lata uchodziła za rzadką chorobę wieku dziecięcego, objawiającą się biegunką i zahamowaniem wzrostu. Dziś wiadomo, że to obraz mocno niepełny: chorobę rozpoznaje się w każdym wieku, często u dorosłych, a jej objawy bywają dyskretne — od niedokrwistości po przewlekłe zmęczenie. W tym artykule wyjaśniamy, czym celiakia różni się od innych problemów z glutenem, jak wygląda rzetelna diagnostyka i na czym polega leczenie.
Ten artykuł ma charakter edukacyjny i nie zastępuje porady lekarskiej. Jeśli podejrzewasz u siebie celiakię, skonsultuj się z lekarzem — i nie odstawiaj glutenu przed wykonaniem badań (dlaczego, wyjaśniamy niżej).
Czym jest celiakia?
Celiakia (choroba trzewna) to choroba autoimmunologiczna: u osób z predyspozycją genetyczną (geny HLA-DQ2 lub HLA-DQ8) spożycie glutenu — białka obecnego w pszenicy, życie i jęczmieniu — wywołuje reakcję układu odpornościowego skierowaną przeciwko własnym tkankom. Celem ataku jest błona śluzowa jelita cienkiego: kosmki jelitowe, które odpowiadają za wchłanianie składników odżywczych, ulegają stopniowemu zanikowi [1].
To odróżnia celiakię od alergii na pszenicę (reakcja alergiczna, zwykle szybka) i od nieceliakalnej nadwrażliwości na gluten (dolegliwości bez autoimmunologicznego niszczenia jelita) [5]. Słowo „nietolerancja" bywa używane potocznie na wszystkie trzy — a różnice mają praktyczne znaczenie dla diagnostyki i leczenia.
Celiakia nie jest chorobą rzadką. Metaanaliza badań z całego świata oszacowała częstość dodatnich wyników badań przesiewowych na około 1,4% populacji, a rozpoznań potwierdzonych biopsją — na około 0,7%; choroba występuje częściej u kobiet i u krewnych pierwszego stopnia osób chorych [3]. Duża część przypadków pozostaje nierozpoznana.
Objawy celiakii — u dorosłych często nietypowe
Obraz „klasyczny" — przewlekła biegunka, utrata masy ciała, u dzieci zahamowanie wzrostu — to dziś tylko część rozpoznań. Coraz częściej choroba przebiega z objawami spoza przewodu pokarmowego lub skąpoobjawowo [1]. Do sygnałów, które powinny skłonić do diagnostyki, należą:
- przewlekłe bóle brzucha, wzdęcia, nieregularne wypróżnienia (biegunki, ale też zaparcia);
- niedokrwistość z niedoboru żelaza, która nie odpowiada na leczenie doustne;
- przewlekłe zmęczenie, utrata masy ciała bez wyraźnej przyczyny;
- obniżona gęstość kości (osteopenia, osteoporoza) w młodym wieku;
- nawracające afty, zapalenie opryszczkowate skóry (choroba Duhringa — skórna manifestacja celiakii);
- u dzieci: zahamowanie wzrostu i przyrostu masy ciała, drażliwość;
- podwyższone aminotransferazy bez innej przyczyny [1, 2].
Celiakia współwystępuje też częściej z innymi chorobami autoimmunologicznymi (cukrzyca typu 1, autoimmunologiczne choroby tarczycy) oraz z zespołem Downa i Turnera — w tych grupach wytyczne zalecają czujność diagnostyczną [1, 2].
Diagnostyka: najpierw badania, potem dieta
Najczęstszy błąd to odstawienie glutenu przed badaniami. Testy serologiczne i biopsja wykrywają skutki reakcji na gluten — u osoby, która przeszła na dietę bezglutenową, wyniki mogą się znormalizować i choroba pozostanie nierozpoznana. Wytyczne amerykańskiego towarzystwa gastroenterologicznego (ACG) wymagają, by diagnostykę prowadzić na diecie zawierającej gluten [2].
Standardowa ścieżka diagnostyczna wygląda tak [2]:
- Badanie przeciwciał — pierwszym testem jest oznaczenie przeciwciał przeciwko transglutaminazie tkankowej w klasie IgA (tTG-IgA) razem z całkowitym stężeniem IgA (niedobór IgA, częstszy u chorych na celiakię, może fałszować wynik).
- Biopsja dwunastnicy — u dorosłych rozpoznanie potwierdza się pobraniem wycinków błony śluzowej podczas gastroskopii i oceną zaniku kosmków.
- U dzieci możliwa ścieżka bez biopsji — według wytycznych europejskiego towarzystwa ESPGHAN rozpoznanie można postawić bez gastroskopii, gdy stężenie tTG-IgA przekracza dziesięciokrotnie górną granicę normy, a dodatni wynik potwierdzono przeciwciałami EMA z drugiej próbki krwi [4].
Badania genetyczne (HLA-DQ2/DQ8) nie rozpoznają celiakii — służą głównie do jej wykluczania: ujemny wynik czyni chorobę bardzo mało prawdopodobną [2].
Leczenie: ścisła dieta bezglutenowa
Jedynym leczeniem celiakii o potwierdzonej skuteczności jest ścisła, dożywotnia dieta bezglutenowa — eliminacja pszenicy, żyta i jęczmienia we wszystkich postaciach [1, 2]. Nie istnieje obecnie zarejestrowany lek, który pozwalałby chorym bezpiecznie spożywać gluten. Na diecie błona śluzowa jelita stopniowo się regeneruje, a objawy i niedobory zwykle ustępują.
W praktyce dieta wymaga uwagi większej, niż się wydaje: gluten występuje nie tylko w pieczywie i makaronie, ale też w wielu produktach przetworzonych. Naturalnie bezglutenowe są m.in. ryż, kukurydza, gryka, proso i ziemniaki; owies bywa zanieczyszczony glutenem w uprawie i przetwórstwie, dlatego wybiera się owies certyfikowany [2]. Po rozpoznaniu warto skorzystać z pomocy dietetyka i pozostać pod opieką lekarza — wytyczne zalecają okresową kontrolę przeciwciał i niedoborów (żelazo, witamina D, B12) [2].
Ważne: żaden suplement diety nie leczy celiakii ani nie zastępuje diety bezglutenowej. Suplementację niedoborów prowadzi się wyłącznie według wskazań lekarza, na podstawie badań.
Nieleczona celiakia — dlaczego diagnoza ma znaczenie
Przewlekły zanik kosmków to upośledzone wchłanianie: żelaza, wapnia, witamin. Konsekwencjami nieleczonej choroby mogą być utrwalona niedokrwistość, osteoporoza i złamania, niedożywienie, u dzieci — zaburzenia wzrastania; choroba wiąże się też z rzadkimi powikłaniami, takimi jak celiakia oporna na leczenie [1]. To dlatego samodzielne „przejście na dietę bez diagnozy" jest złym pomysłem podwójnie: utrudnia rozpoznanie, a przy nieświadomych błędach dietetycznych nie chroni przed powikłaniami.
Celiakia a bariera jelitowa
Celiakia jest jedną z najlepiej opisanych chorób, w których dochodzi do uszkodzenia nabłonka jelita — stąd częste pytania o „uszczelnianie jelita". Uporządkujmy: w celiakii jedynym sposobem na regenerację śluzówki jest dieta bezglutenowa [1, 2]. Niezależnie od choroby warto natomiast rozumieć, jak jelito dba o siebie samo — rolę odżywiania nabłonka przez krótkołańcuchowe kwasy tłuszczowe opisujemy w artykule o kwasie masłowym, a skład pierwszego pokarmu ssaków — w kompendium o colostrum. To treści edukacyjne, nie propozycja terapii.
Najczęstsze pytania
Czy celiakia może ujawnić się u dorosłych?
Tak — rozpoznanie stawia się w każdym wieku, także po 50. i 60. roku życia, a u dorosłych przeważają objawy nietypowe, jak niedokrwistość czy zmęczenie [1].
Czy można zbadać się w kierunku celiakii, będąc już na diecie bezglutenowej?
Wyniki mogą być wtedy fałszywie ujemne. Wytyczne wymagają diagnostyki na diecie zawierającej gluten; o sposobie powrotu do glutenu przed badaniami („prowokacji") decyduje lekarz [2].
Czy celiakia jest dziedziczna?
Dziedziczy się predyspozycję (geny HLA-DQ2/DQ8). Krewni pierwszego stopnia chorują częściej niż populacja ogólna, dlatego wytyczne zalecają u nich rozważenie badań przesiewowych [2, 3].
Czym różni się celiakia od nadwrażliwości na gluten?
W nieceliakalnej nadwrażliwości dolegliwości po glutenie występują mimo ujemnych badań w kierunku celiakii i alergii — nie stwierdza się autoimmunologicznego uszkodzenia jelita, a rozpoznanie stawia się przez wykluczenie [5].
Czy istnieje tabletka na celiakię?
Nie. Terapie farmakologiczne są w fazie badań, ale żadna nie została dotąd zarejestrowana — leczeniem pozostaje dieta bezglutenowa [1, 2]. Żaden suplement diety, w tym colostrum, nie leczy celiakii.
Źródła
- Lebwohl B., Sanders D.S., Green P.H.R., Coeliac disease, Lancet 2018;391(10115):70–81. PubMed
- Rubio-Tapia A. i wsp., American College of Gastroenterology guidelines update: diagnosis and management of celiac disease, Am J Gastroenterol 2023;118(1):59–76. PubMed
- Singh P. i wsp., Global prevalence of celiac disease: systematic review and meta-analysis, Clin Gastroenterol Hepatol 2018;16(6):823–836. PubMed
- Husby S. i wsp., ESPGHAN guidelines for diagnosing coeliac disease 2020, J Pediatr Gastroenterol Nutr 2020;70(1):141–156. PubMed
- Catassi C. i wsp., Non-celiac gluten sensitivity: the new frontier of gluten related disorders, Nutrients 2013;5(10):3839–3853. PubMed
